Li Rojhilata Navînê pirseke navdewletî:

Avên Ferat û Dîcleyê

  Osman Aytar

Destpêkek

Ji ber girîngiya xwe ya ji bo berdewamiya jiyana mirov û xwezayê pirsa avê her dem bûye sebebekî ji bo problemên navbera dewlet û gelan, heta di çerçeweya teng de bûye sebebê hin nakokiyên navbera gund û gundiyan. Li gor hin lêkolîneran, problemên avê ewlekariya neteweyî ya dewletan bi hevdu girêdide û ji ber vê yekê jî mirov dikare bibêje ku dîmensiyona ekolojîk a ewlekariya neteweyî jî heye.

Herdu avên ku ji Kurdistanê derdikevin û ji Sûriye û Îraqê derbas dibin, ne nuha di demên berê de jî bûne sebebê hin problemên navbera dewletan.

Dewletên Tirkiyê, Sûriyê û Îraqê beyê ku ji gelê kurd bipirsin û bişêwirin avên Ferat û Dîcleyê jî wekî malên xwe dibînin û ji bo vê yekê jî van avan li hember hev wekî sîleh bikartînin. Taybetî jî Tirkiye, ji ber ku kontrola çavkaniyên van avan di destê wê de ye, avên Ferat û Dîcleyê ji bo berjewendiyên xwe yên herêmî li hember herdu dewletan bikar tîne.

Daxwaz û gazinciyên dewletên Tirkiyê, Sûriyê û Îraqê yên li ser bikaranîna avên Ferat û Dîcleyê bi hin polîtîka û ihtiyaciyên wan ve girêdayî ne. Problemên bingehîn ên ku di navbera her sê dewletan de hene, ji problemên birêvebirin, parvekirin û planên pêşveçûnê yên bi avên Ferat û Dîcleyê ve girêdayî derdikevin. Her sê dewlet jî li gorî hin plan û projeyên xwe dixwazin li herêma Rojhilata Navînê xwediyê înîsiyatifan bin. Ya din, zêdebûna nufûsên van dewletan û hin investeringên van ên bi avên Ferat û Dîcleyê ve girêdayî jî wusa dike ku tesîra guherandina herikandina avê xwe di cih de nîşan bide. Ji ber vê girîngiyê ye ku yê her sê dewletan jî wezaretên wan ên taybetî yên ku bi avê elaqeder dibin hene.

Tirkiyê di sala 1953‘yan de piranî jî ji bo bendavan, DSI (Devlet Su Işleri) avakir. Armanca yekem a bendav û santralên li ser avên Ferat û Dîcleyê ev bû ku, ji bo industriya Tirkiyê ku hema hema temamî li herêma rojavayê ye elektrîk bê peydakirin. Keban û dû re plankirina GAP'ê, ji bo pêkanîna armanca temînkirina elektrîkê bo industriya Tirkiyê ye û wekî mînak elektrîka ku ji Kebanê hate bidestxistin her hate şandin bo Tirkiyê.

Beyî avên wekî Asî û Yarmûk ku ji aliyê Sûriyeyê tên bikaranîn, Sûriye gelek muhtacî ava Feratê ye. Dîcle ji bo Sûriyeyê ne xwediyê giraniyeke wekî Feratê ye. Sûriye, avê piranî ji bo bikaranîna herêmî, avdanê û hin armancên industriyê bikar tîne. Sûriyê di sala 1947‘an de ji bo bikaranîna avê lêkolînek çêkir. Di sala 1956‘an de projeya deşta Al-Ghad hate plankirin. Li gor vê projeyê ji bo ji çandiniyê re vekirina seheyên nû dê xebat bihata kirin. Li ser ava Asî avakirina bendavekî jî di nav çarçoweya vê projeyê de bû. Di sala 1966‘an de Yekîtiya Sovyetê û Sûriyeyê li hev kirin ku Yekîtiya Sovyetê dê ji aliyê kadro û teknîk alikariya Sûriyeyê bike. Sûriyeyê ji xwe di sala 1961‘an de dest bi plana hin projeyên mezin ên li ser ava Feratê kiribû. Îdareya Giştî ya ji bo Pêşveçûna Herêma Feratê di sala 1968‘an de avabû. Dû re Sûriyeyê ji bo bendava Feratê wezaretek jî avakir. Bendava Tabqa ku di sala 1973‘yan de temam bû, yek ji wan projeyan bû ku ji bo avdanê û elektrîkê hatibû çêkirin. Gola ku bi avgirtina bendavê çêbû, navê wê kirin Gola Esed (Gola Tabqa) ku kapasîteya wê 11.9 milyar metrekup (m3) bû. Bendava Feratê jî di sala 1978‘an de temam bû. Sûriyeyê ji bo pêşdebirina sîstema avdanê gelek mesref kir. Lê Sûriye di armanca xwe de biser neket û wekî misal di sala 1986‘an de tenê sedî 11‘yê axa çandinî bi riya ava Feratê dihat avdanê.

Îraq di pirsa avê de muhtacî du dewletan e, Tirkiye û Sûriye. Bendavên Samara û Feratê ku di salên 1955-1956‘an de avabûn, ji bo kontrolkirina avê ku gelek caran dibû sebebê lehiyan, fonksiyonên baş leyistin. Îraqê ji bo avdanê li gor şertên wê çaxê sîstemeke baş çêkir. Wusa bû ku di destpêka salên 90‘î de sedî 50‘yê axa Îraqê ya çandiniyê bi riya sûnî dihat avdanê. Nuha pêwistiya Îraqê gelek bi avên Ferat û Dîcleyê heye.