GAP Û MÎRATA KULTURÎ

Osman Aytar

Çira, hejmar 1, adar 1995 

Dewleta Tirkiyê, projeya ku bi navê “Projeya Anadoliya Baþûrêrojhilat“ (GAP)“ tê nasîn, her dem wekû propagandayê bikar tîne. Li gor berdevkên dewletê, “pêþeroja“ gelê Kurd wê bi GAP‘ê bê guherandin. Wekû her caran, di dema vekirina yek ji Tunelên Þanliurfayê (Ruha) de jî, bi rojan di radyo, televîzyon, rojname û kovaran de, propandayên li ser derew û demagojiyan avakirî, hatin kirin. Propagandayên weha, hindik an zêde her dem tên bikaranîn.

Gelo rastiya GAP‘ê çi ye? Wê çi bîne û bibe?

GAP, projeyek fireh e û li gor planên resmî yên dewleta Tirkiyê, wê li ser ava Ferat û Dicleyê 22 bendav û 17 santralên elektrîkê avabibin. Ger GAP bi tevayî bê avakirin, nezî 1.6-1.7 milyon hektar erd wê bê avdan û 26-27 milyar kîlovatseet elektrîk wê bê destxistin. Ji bo avdana erdên zîreetê yên herêmê li şanliurfayê du tunelên mezin avadibin. Di çerçeweya GAP‘ê de, heta nuha bendava ku bi tevayî qediyaye, tenê Bendava Karakayayê ye. Yê Bendava Ataturk û Tunelên þanliurfayê jî, tenê hin beþên wan qediyane. Karê avakirina hin bendav û santralan jî didome û yên mayî jî hîn di sewiyeya planê de ne. ⁽¹⁾  

Bê þik gellek aliyên vê pirsê hene û ne mumkune ku di nivîseke weha de mirov bikaribe hemû tiþtan bîne ziman. Armancên siyasî, civakî, aborî û yên din ên dewleta Tirkiyê ku li ser GAP‘ê ne, gellek in. Di gel vê, hin tiþtên ku bi avabûna bendav û santralên elektrîkê, hatin û wê di pêþerojê de bên holê jî hene. Xerakirina mîrata kulturî, yek ji van tiþtan e, ku divê mirov bi giringî li ser bisekine.

Pêwistiya pêşveçûna tevayî  

Dewleta Tirkiyê, di warê polîtikayên pêþveçûnê de jî, helwesta xwe ya dîrokê bi tûndî didomîne, guh nade peyman û pîvanên navneteweyî. Ger bixwe îmzekiribe jî, ji bo wê ne girîng e û li gor berjewendiyên xwe yên kurtewext, dikare mîrata dîrokî û kulturî ya gelan bi hêsanî xera bike. Wexta pirs dibe pirsa Kurd û Kurdistanê, ew bêberpirsiyartî hîn hovane dimeþe. Projeya GAP‘ê, yek ji van mînakên bêberpirsiyartiyê ye.

Di vî warî de gellek peyman û biryarên navneteweyî ku ji alî Tirkiyê ve jî hatine îmzekirin, hene. Di nav van peyman û biryaran de du hebên balkêþ hene ku ji bo agahdariyek giþtî, xwedî maneyên girîng in.

Yek ji van, bi navê “Dehsaliya Dinê ya Geþbûna Kulturî (1988-1997)“ tê nasîn, ku bi biryarên civînên giþtî ên Neteweyên Yekbûyî û UNESCO (Rêxistina Kulturî, Zanistî, Perwerdekarî ya Neteweyên Yekbûyî) hatiye qebûlkirin. Tirkiye, him pêwistiyên vê biryarê nayne cî, him jî di pratîkê de dijî vê biryarê gavan davêje. “Rêberê Pratîk“ ku ji bo çalakiyên Dehsaliya Dinê ya Geþbûna Kulturî hatiye amadekirin, hin rastiyên planên pêþveçûnê, ku ji bo planên GAP‘ê jî aktuel in, tîne ziman. Di rêberê de behsa helwesta pêþveçûna tevayî tê kirin. Tespîtên wekû “Hemû babet projeyên pêþveçûna civakî û aborî ku rewþa kulturî û xwezayî ya civakekê nagrin ber çavan, mehkûmê têkçûnê ne“ û “Tû projeya pêþveçûna rastîn, nikare taybetiyên bingehîn ên rewþa kulturî û xwezayî, pêwistî û daxwaziyên gelên alaqeder bide aliyêkê“ ⁽²⁾, rastiya GAP û xerakirina mîrata kulturî tînin ber çavan.

Çar armancên bîngehîn ên “Programa Dehsalî“ ya ku di çerçeweya Dehsaliya Dinê ya Pêþveçûna Kulturî de hatiye îlankirin, ji alî perspektîf, ji bo pirsa Kurdan jî gellek di cî de ne. Ew çar armancên wekû, di pêþveçûnê de liberçavgirtina unsûra kulturî, nasîna nasnameya kulturî û dewlemendkirina wê, firehkirina beþdarbûna jiyana kulturî û geþkirina hevkariya kulturî ya navneteweyî ⁽³⁾, him alî pêþeroja polîtikayên dewletê, him jî ji alî pîvanên pêþveçûnê, xwedî maneyên girîng in.

“Peymana Parastina Mîmartiya Ewrûpayê“ ku ji aliyê Tirkiyê ve jî hatiye îmzekirin jî, di vî warî de mînakek eþkere ye. Him di vê peymanê de, him jî di planên ku di vê mijarê de hatine amadekirin de, pêwistiya jiyandin û parastina doralî û mîrata mîmarî, di projeyên pêþveçûna civakî û aborî de liberçavgirtina mîrata kulturî û dîrokî, tê behskirin. Di peymanê de hin hukmên ku yên ku peyman îmzekirine girêdidin jî, hene. ⁽⁴⁾ Lê ji bo Tirkiyê ne xem e.

Ji ber ku ji plankirina GAP‘ê heta nuha, dewleta Tirkiyê tu car pêwistiya þîrovekirina tesîrên projeyê nedîtiye; hin pîvanên navneteweyî ku pêdivêtiyên wan divê ji destpêka projeyan bêne bicihanîn, bi bêberpirsiyarî paþguh kiriye; bajarekî antîk ê Kurdistanê û gellek cihên dîrokî di bin ava bendavan de man. Ger tedbîrên pêwist neyên standin, an jî planên heyî neyên guhertin, wê bajarek wekû Hesenkêfê û gellek cihên din jî di bin ava bendavan de bimînin.

Di bin avê de xezîneyek kulturî 

Tiþtên ku di kolînên arkeolojîk ên girikên (þemsiyetepe, Degirmentepe û Koþkerbaba) ku di bin Bendava Karakayayê de man û di yê bajarê Samsatê de hatin dîtin, bi serê xwe him nîþanên dewlemendiya mirata kulturî û dirokî ya Kurdistanê ne; him jî sewiyeya wêrankariya GAP‘ê ya li ser mîrata kulturî nîþan didin. Ji ber ku kolînên arkeolojîkî dereng dest pê kirin, gellek tiþtên hêja di bin avê de man.

Di kolînên arkeolojîk ên Girikê (hoyuk) þemsiyetepeyê (1978-1985) de hin tiþtên ji Çaxê Hesinî, Çaxê Pêþî yê Tûncî û Çaxê Kalkolîtîk mayî, hatin dîtin. Li þemsiyetepeyê, di gel dîtina perçeyên dîzik û qafikan, kêra hesînîn, derziyek tûncîn û hin fîgûrên ji Çaxê Tûncî mayî û kûzekî sor ku tê texmînkirin ku ji Çaxê Hesinî maye; hebûna avahiyên bi keviran çêkirî, jêmayiyên kûre (firûn) û odeyên bi tifik, nîþanên sewiyeya bicîhbûna mirovayetiyê ku wê demê li herêmê bûye ne.⁽⁵⁾

Di kolînên Girikê Degirmentepeyê de (1978-1984), tiþtên ku ji Berê Mîladê 4 000-5 000 sal mane, hatin dîtin. Serê tîrkvanek û kaseyek ji Çaxê Hesinî; kort û sandûqên (bi kerpîçan çêkirî) zexîreyê, aletên ji keviran çêkirî û gellek perçeyên kaseyên ji Çaxê Hesinî; hin aletên ji hestiyan çêkirî, hin ziynet, hin babetên moran, kûreyên helandina bakir, xaniyên bi kevir û bi kerpîçan çêkirî û firûn û tifikên wan ên ji Çaxê Pêþî yê Tûncî, hin tiþtên balkêþ ên ku ji avê xelasbûne ne. Heta dema me mayina xaniyên bi kerpîçan çêkirî, wekû hostatiya mîmariya wê demê tê þîrovekirin.⁽⁶⁾

Di kolînên arkeolojîk ên Girikê Koþkerbabayê (1978-1983) de, di gel avahiyên bi kerpîçan û bi keviran çêkirî yên ji Çaxê Hesinî û Çaxê Pêþî yê Tûncî, dîtina hin perçeyên dîzik û qafikên ji Berê Mîladê 1000 sal mayî û hin jêmayiyên avahiyên ji dema Urartûyan, wekû nîþanên bicihbûna mirovatiyê tên þîrovekirin.⁽⁷⁾

Bajarê Samsatê jî, bi tevayî di bin ava Bendava Ataturkê de ma. Wekû tê zanîn, Samsat bajarekî kevnare yê Kurdistana Bakur bû. Bajarê Samsatê, ji Qraliyeta Kommagene ku Berê Mîladê di sala 69‘an de avabûbû, paytextî kiriye. Avakarê vê qraliyetê, Antiochosê I. jî tê de, þeþ qralan li herêma Samsatê de 141 sal hukumdarî kirine. Herêma Samsatê, di pêvajoya dîrokî de bûye cîwarê gellek gelan û gellek hukumdaran jî li herêmê serdestiya xwe domandine. Sumeran, Hurriyan, Hîtîtan, Mîtanniyan, Medan, Asûriyan, Persan, Roman, Ereban, Selçûkiyan û Osmaniyan li gor rewþa cîwarbûn û serdestiya xwe, li herêmê jiyane û hukumdarî kirine. Lê Kurd, wekû tê zanîn pîþtî têkçûna împaratoriya Medan, bi awayek giþtî her dem bindest bûne.

Di kolînên arkeolojîkî yên bajarê Samsatê de, hin tiþtên jêmayiyên kulturî hatin xelaskirin; lê mixabin xezîneyek mezin di bin avê de ma. Li Samsatê kolînên arkeolojîkî, di sala 1978‘an de dest pê kirin; lê di gel vê derengdestpêkirinê jî, kolîn bi dûzan nemeþiyan. Di kolînan de jêmayinên girîng ên Çaxê Navîn ê Tuncî û yê Berê Mîladê 2000 salî, hatin dîtin. Perçeya kitabetek ji Çaxê Dereng ê Hîtîtiyan, di wazoyek ku ji Çaxê Asûriyan mayî de dîtina peykerê kulliyek ku ji bronz hatiye çêkirin, perçeyek tuxlayek cîlakirî, hin tiþtên balkêþ ên ku hatin dîtin in. Di kolînan de morên ji Çaxê Nû yê Babîlan (Berê Mîladê 625-539) û Çaxê Dereng ê Asûriyan (Berê Mîladê 721-705) jî hatin dîtin. Li ser morên Çaxê Nû yê Babîlan de, þiklê figûrên mirovên ku li ber sembolên “Xwedê“ secde dikin, heye. Li ser mora ku tê texmînkirin ku ji Çaxê Dereng ê Asûriyan maye de, rismê qralek ku li ber figûrê ku îhtimalek mezin “Xwedayê Heyvê yê Herranê“ temsîl dike, secde bûye, heye. Di kolînên Samsatê de, dîtina jêmayiyên qesra ku tê texmînkirin ku di dawiya dema Helenîstîk û Romayê de, ji alî bavê Antiochosê I., Mitradates Kallinikos (Berê Mîladê 100-70) hatiye çêkirin, xelaskirinek baþ bû. Li wir, perçeyên mozayikê, sikkeyên Mitrades Kallinikos û hin berhemên peykersazî; di kolînên bircên Samsatê de jî jêmayiyên demên Bîzans û Îslamê hatin dîtin. Di kolînan de di gel dîtina gellek tiþtên ji dema Artûkiyan, Selçûkiyan û Eyyubiyan mayî; taybetî jî di kolîna sala 1983‘yan de di qata dema Helenîstîk de di nav paçekê de sîkeyên sîmîn, tiþtên ziynet ên sîmîn û zêrîn, mirarî û moriyên ji kevirên giranbûha çêkirî jî hatin dîtin. Sîkeyên sîmîn 340 heb bûn û yê dewletên Emewiyan, Ebbasiyan, Samaniyan, Hemdaniyan û Buweyniyan bûn. Di kolînên sala 1984‘an de jî, 3 sîkeyên zêrîn ku li ser wan navên xelîfeyên Ebul Cafer Harun (Piþtî Mîladê 786-809), Ebul Fazl Cafer el Mutevekkil ala‘llaha (Piþtî Mîladê 847-861) hene, hatin ditîn.⁽⁸⁾

Di nav sînorên Adiyamanê de gellek berhem û avahiyên dîrokî jî di bin ava Bendava Ataturkê de man. Li Kehtayê Girikê Ancozê, li Samsatê gorên di nav zinaran de çêkirî, Tirba Arslan Paþa, Tirba Hesen Hecî, Tirba Hecî Yusuf, Tirba Mehmet Gazî Paþa, hin kîtabetên kevn, hin xaniyên kevn (Mala Bekir Çetin, Mala Kadir Aslan, Mala Mustafa Kuran, Mala Nazîf Toprak û Mala Nurî Satici), Mescîda Hesen Aga û Mescîda Tepeonuyê di bin ava Bendava Ataturkê de man.⁽⁹⁾

Pêþeroja bajarê Hesenkêfê jî di talûkeyê de ye. Li gor planên GAP‘ê, ger Bendava Ilisu avabe, wê Hesenkêf bi tevayî di bin avê de bimîne. Wekû tê zanîn, yek ji bajarên kevnare yên Kurdistanê jî, Hesenkêf e.

Li gor hin çavkaniyan, di Çaxê Pêþî yê Klasîkî de navê bajarê, Cepha (Cefa) bûye û di belgeyên Konsîlê Khalkedonê (nuha navê wê “Kadikoy“ e) de navê wî wekû merkeza Metraniya (piskoposiya) Suryaniyan derbas dibe. Li gor van çavkaniyan, di wê deme de gellek dêr li herêma Hesenkêfê hebûne. Bajar, dem dem ketiye destê Ebbasiyan, Hemdaniyan, Merwaniyan û Artûkiyan; herweha ji Artûkiyan re paytextî jî kiriye. Ji ber ku gellek þikeftên ku ji parastinê re musaît in li Hesenkêfê hebûne, bajarî bala gellek hukumdaran kiþandiye ser xwe. Hesenkêf, carekê ji alî Îlhaniyan hatiye xerakirin jî. Di destpêka sedsala 16‘yan de demek ketiye destê Safewiyên Iranî, lê ew desthilatdarî dirêj neajotiye û di sala 1516‘an de bi alikariya hin beg û serokeþîrên Kurdan, Hesenkêf ketiye destê Osmaniyan. Dewleta Tirkiyê jî, ji avabûna xwe, desthilatdariya herême dewr girtiye.⁽¹⁰⁾

Notên binî

1) Ji bo þîrovekirinek berfireh û pirralî a li ser GAP‘ê binêre:

Osman Aytar, Kurdun Makûs Talihi ve Guneydogu Anadolu Projesi, Medya Guneþi Yayinlari, Istanbul, Kasim 1991

Di þîrovekirin û binavkirina jêmayiyên kulturî û dîrokî de tesîrên îdeolojiya resmî û polîtîkayên dewleta Tirkiyê jî, divê her dem bê hesabkirin.

2) UNESCO-Mimarlar Odasi, Kulturel Geliþmenin Dunya Onyili ve Turkiye, E Yayinlari, Istanbul, Mart 1990, r.22-24

GAP, li ser xwezayiyê û jiyana miravan (wek mînak, sebebbûna hin babetên nexweþiyan) jî hin tesîrên neyînî (negatîf) dike. Ev aliyê vê pirsê dikare bibe mijarê nivîseke din.

3) UNESCO-Mimarlar Odasi, r. 25-32

4) UNESCO-Mimarlar Odasi, r. 77-85

5) Ji bo kolînên þemsiyetepeyê (Di nav sînorên gundê Bilaluþagi ku girêdayê qezaya Elazigê, Baskilê ye) binêre: A.Muhibbe Darga, þemsiyetepe 1979 Yili Çaliþmalari, II.Kazi Sonuçlari Toplantisi (Ankara, 11-15 þubat 1980); A.M.Darga, þemsiyetepe Kazilari 1981 Yili Çaliþmalari, IV. Kazi Sonuçlari Toplantisi (Ankara, 8-12 þubat 1982); A.M.Darga, þemsiyetepe Kurtarma Kazilari 1982 Yili Çaliþmalari, V.Kazi Sonuçlari Toplantisi (Istanbul, 23-27 Mayis 1983); A.M.Darga, þemsiyetepe 1984 Yili Kazi Çaliþmalari, VII.Kazi Sonuçlari Toplantisi (Ankara, 20-24 Mayis 1985); A.M.Darga, þemsiyetepe Kazilari 1985 Sezonu Sonuçlari, VIII.Kazi Sonuçlari Toplantisi (Ankara, 26-30 Mayis 1985)

6) Ji bo kolînên Degirmentepeyê (Nêzê gundê Imamli ku girêdayê Meletiyê ye) binêre: Ufuk Esin, Degirmentepe Kazisi 1979, II.Kazi Sonuçlari Toplantisi (Ankara, 11-15 þubat 1980); U.Esin-Savaþ Harmankaya, 1984 Degirmentepe (Malatya) Kurtarma Kazisi, VII.Kazi Sonuçlari Toplantisi (Ankara, 20-24 Mayis 1985)

7) Ji bo kolînên Koþkerbabayê (Nêzê gundê Meydancik ku girêdayê Meletiyê ye) binêre: Onder Bilgi, Koþkerbaba (Goçkerbaba) Hoyuk 1979 Yili Kazilari Sonuçlari, II Kazi Sonuçlari Toplantisi (Ankara, 11- 15 þubat 1980); O.Bilgi, Koþkerbaba Hoyuk 1981 Dênemi Kazilari, IV. Kazi Sonuçlari Toplantisi (Ankara, 8-12 þubat 1982); O.Bilgi, 1983 Donemi Malatya-Koþkerbaba Hoyuk Kurtarma Kazilari, VI.Kazi Sonuçlari Toplantisi (Izmir, 16-20 Nisan 1984)

8) Ji bo kolînên Samsatê binêre: Nimet Ozguç, Samsat 1984 Yili Kazilari, VII. Kazi Sonuçlari Toplantisi (Ankara, 20-24 Mayis 1985); N.Ozguç, Sumeysat Definesi, Belleten, Turk Tarih Kurumu Yayini, Aralik 1985; Tahsin Saatçi, Sumeysat Definesi Sikkeleri, Belleten, Aralik 1985; A.Ahmet Tirpan, Samosata Aþagi þehir Sur Duvarlari, VIII.Kazi Sonuçlari Toplantisi (Ankara, 26-30 Eylul 1986)

Navê Samsatê, berê Samosata bû, di dema Ereban de navê Sumeysat girt.

9) Yurt Ansiklopedisi, Cilt 1, r.241