3. Li dinyayê hin problemên bendav û santralan

Li dinyayê jî problemên ku ji bendav û santralên mezin çêdibin gelek in û ev dibin sebebên reaksiyonan. Li hin welatan, wekî mîsal li Swêdê, li Norwecê, li Fransayê, li Awustralyayê, li Amerîkayê (12), li Macarîstanê(13), ji ber reaksiyonên xelkê hukûmat mecbûr mane ku dev ji avakirina bendav û santralên elektrîkê berdin.

Di lêkolîneke derbarê tesîrên civakî û jîngehî yên bendavên mezin de, problemên vî warî di du grûban de hatine civandin:

Problemên berê avakirin û avgirtina bendavan:

- Ji cihê avakirinê barkirina mirovan û di cihên nû de bicihbûna wan.
- Texrîbatên war û taybetiyên civakî û kulturî.
- Texrîbkirina xwezayê.

Problemên piþtî avgirtina bendavan:

- Erdên çandiniyê ku di bin avê de dimînin.
- Daristanên ku di bin avê de dimînin.
- Texrîbatên li ser jiyana kuvî.
- Kêmbûna maddeyên baþ ku bi herikandina avê li xwezayê belav dibin.
- Kêmbûna avê.
- Zêdebûna nexweþiyên tropîkal û subtropîkal.
- Zêdebûna erozyonê.
- Ji ber baþ neavakirina bendavan zirarên ku ji zelzeleyan tên.
- Problemên kontrolkirina avê.
- Çolbûn û bixwêbûna axê.(14) .

Worldwatch Institute (WRI) ku rêxistinek li ser jîngehê gelek karan dike, di raporên xwe de her dem behsa hin tesîr û encamên bendav û santralên elektrîkê dike. Wekî mîsal, li Afrîkayê Gola Viktoriayê ji ber sebebên weha zirareke mezin dîtiye. % 60‘ê cûreyên masîyan wenda bûne. Herweha hin noqteyên ku li ser ava Mîssîsîpî ji bo kontrolkirina lehîyan avabûne, bi xwe re hin talûkeyên hîn mezin anîne.(15)

Li þîlîyê li ser Ava Biobioyê avakirina Bendava Pangue ji gelek aliyan tê rexnekirin. Rêxistinên herêmê di wê baweriyê de ne ku lêkolîneke baþ li ser tesîrên projeyê nehatiye kirin û proje dê di warên civakî, kulturî, ekolojî û ekonomiyê de xesaretên mezin bîne. Rêxistinên elaqeder ên dewletên Swêd û Norwecê(16) alîkariya vê projeyê dikin. Herçend Norada Norwecê, di destpêkê de ji ber sebeba tesîrên muhtemel ên li ser jîngehê alîkariya projeyê nekir jî, dû re wê jî biryara xwe guhert û alîkariya projeyê kir.(17)

Li Malezyayê li ser Ava Rejang avakirina projeya (Bakun Hydroelectric Project) ku beþek jê dê ji aliyê þîrketa ABB bê avakirin, ji gelek aliyan tê rexne kirin. Hetta dadgeheke Malezyayî biryar da ku avakirina projeyê dijî qanûna jîngehê ye, lê berpirsên dewleta Malezyayê dev ji avakirinê ber nadin. Li gor agahdariyên Komeleya Parastina Xwezayê ya Swêd ji 5 gelan nêzî 7 000 kes dê mecbûr bimînin ku bar bikin. Nêzî 69 000 hektar daristan dê bê birîn. Li gor International Rivers Networkê ji 90‘î zêdetir cûreyên heywan û babetên nebatan dê zirarên mezin bibînin. Ji ber vê yekê di warê navneteweyî de li dijî þîrketa ABB‘yê kampanyayeke mezin heye.(18)

Li Çînê jî Bendava Sanxiayê ku li ser Ava Yangtseyê tê avakirin bi tundî tê rexnekirin. Mahkemeya Avê ya Navneteweyî ku li Rotterdamê ye, bala hukûmeta Çînê dikþîne ku bi avakirina vê bendavê dê gelek riskên mezin li ser xwezayê û jiyana sosyo-ekonomîk çêbibin. Amerîka, Japonya, Almanya û Kanada li dijî avakirina vê bendavê ne û naxwazin þîrketên wan jî di karê avakirinê de cih bigrin. Li gor agahdariyên hukûmeta Çînê, nêzî 1,8 milyon mirov dê ji herêma bendavê bar bikin. Bi hezaran gund û 104 bajarên biçûk dê bin avê de bimînin. (19)

Hin encamên ku li herêmên Kalîforniyayê, Assûanê û gola Aralê hatin holê, ji bo GAP‘ê jî balkêþ in û divê ji van encaman hin ders bên girtin. Çunkî ne dûr e ku li herêma GAP‘ê jî hin encamên wekî yên wan bên holê.

Li Amerîkayê li Kalîforniyayê avdan berê avakirina bendavan dest pê kir. Di sala 1910‘an de dest bi avdana 200 hezar hektarî erd hate kirin. Ji ber ku di warê drenaja kûr û sererû tedbîr nehatibûn sitendin, bixwêbûna axê bû sebebê gelek problemên çandiniyê. Li vê herêmê di her avdanê de ji hektarekî erd re 800 kîlo xwê hate dayin û ev jî bû sebeb ku li piraniya vê herêmê nema çandinî bê kirin. (20)

Piþtî avakirina bendavan jî problem zêde bûn. Di sala 1935‘î de qedandina Bendava Hooverê bi îddiayên mezin hate parastin. Piþtre bendavên din li dû hevdu rêz bûn: Bendava Parker, Bendava Imperyal, Bendava Davis, Bendava Laguna, Bendava Palo û hwd. Çi mezin çi biçûk, hema tenê li herêma Kalîforniyayê 27 bendav hatin avakirin. Li herêma Kaliforniyayê binavkirina herêma ku plantasyonên mezin lê hebûn ne tesadufî bû. Gotina “imperial“ ji bo cezbkirina dewlemendan û îfadekirina armancên wan hatibû bikaranîn. Lê xwezayê bersîva xwe bi bixwêkirina axê da. Di salên 1950‘î de ev talûke li ber çavan bû. Zirar bi vê jî nema û bi riya ava Coloradoyê xesaret gihiþt Meksîkayê jî. Ava bixwê zirareke mezin li gundiyên Meksîkayê da. Ji ber vê yekê hukûmeta Meksîkayê di dawiya 1961‘î de Amerîka protesto kir. Li pey protestoyan Amerîka mecbûr ma ku ji bo li erdên Meksikayê kêmkirina xwêyê çend sed milyon dolar serf bike. Texrîbatên bendavan her ku çûn hîn zêde derketin holê.(21)

Yek ji mîsalên li ser problemên ku ji ber plan û programên çewt derdikevin, Bendava Assûanê ye. Ev bendav jî wekî yên din bi propagandayên mezin hate avakirin. Wusa dihat nîþandan ku bi avakirina Assuanê dê Misir bibûya “cennet“. Rast e bendavê bi xwe re hin imkan ji çandiniyê re anî û ev ji bo welatekî wekî Misirê ku erdên çol û bêav zêde ne, destpêka hêviyeke nû bû. Lê pir neçû, encamên negatîf  xwe nîþan dan: Çolbûn, bixwêbûna axê, zêdebûna hin nexweþiyan, texrîbatên li ser xwezayê û hwd. Projeya ku bi îddiayên mezin hatibû çêkirin, wusa encamên xerab jî anîbû ku piþtî çend salan ji devê Wezîrê Çandinî yê Misirê, Sayed Marei êdî feryad û figan dihat ziman. Çend sal þûnde, Serokkomarê Misirê jî di kongreyeke ilmî de  bangî beþdarên civînê kiribû ku, ew bi zanîn û tecrûbeyên xwe alikariya Misirê bikin da ku Misir bikaribe hin problemên ku ji ber Bendava Assuanê heta sala 2000 dikarin bên pêþ, çareser bike.(22)

Li Yekîtiya Sovyeta berê li herêma Gola Aralê jî, ji ber hin plan û programên çewt an jî baþ lênefikirî hin encamên ku mirov dikare bi gotina “felaket“ îfade bike, hatin holê. Ji bo avdana erdên pemboyê her tiþt hate kirin, hetta riyên herikandina avan hatin guhertin. Ji avên Amu Derya û Sari Derya, du qenalên mezin (yek ji wan 300 kîlometre ye, yan din 1100 kîlometre ye) hatin avakirin. Encam çi bû? Gola ku berê di nav golên mezin ên dinyayê de gola çarem bû, di navbera salên 1960-1992‘yan de weha lê qewimiye: Sehaya wê % 50 kêm bû. % 73‘yê kapasîteya wê wenda bû. Serê lîtreyê bixwêbûna avê ji 10 graman derket 37 graman. Masî neman. Erd û sîstema avdana derûdora golê, ji ber xwêya beþê hiþkbûyî yê golê xera bû. Îro 4 milyon mirovên ku li nêzî golê dijîn, di rewþeke katastrofî de ne û mecbûr dimînin ku ava ku bi xwê û dermanên kîmyewî hatiye xerakirin vexwin. Her ku kalîteya avê kêm bû, giranî dan dermanên kîmyewî.  Ji ber sebebên weha nexweþî zêde bûn. Wekî mînak, li herêmê mirina zarokan çar car ji yên herêmên din zêde ye. Ji bo xelaskirina Aralê, yên navneteweyî jî tê de hin helwdan hene, lê ew dê çi encam bidin ne bellî ye.(23)