4.
Lêkolîna derbarê tesîrên li ser
jîngehê
Îro hema hema di hemû peymanên navneteweyî
yên ku li ser pêþveçûnê ne, behsa têkiliyên
pêþveçûnê û jîngehê tên kirin. Pêwistiya
Lêkolina derbarê tesîrên li ser jîngehê(LTJ)(24)
di vê çerçeweyê de tê rojevê û hêdî
hêdî dibe mecbûriyeteke qanûnî ya
welatan.(25)
Her çend carnan li ser navê "lêkolîn"ê
dikarin projeyên ku di eslê xwe de çewt
in an jî kêmasiyên wan hene, bên
parastin jî, wek metod û pêwistî LTJ
mekanîzmayeke maqûl e.
4.1
ÇI YE LTJ
Ji ber ku li ser LTJ‘yê, taybetî jî di
salên dawîn de gelek tiþt tên gotin û
di tarîfkirinê de hin tiþtên cuda hene,
zehmet e behsa formulekî standard bê kirin.
Lê cardin jî di tarîfan de hin tiþtên
hevbeþ hene û mirov dikare ji wan hin xetên
giþtî derxîne.
Di lêkolîneke berfireh ku li ser LTJ‘yê
hatiye kirin de, ji bo ku þertên LTJ‘yê
bên bicihanîn, ev þeþ pîvan tên
pêþniyarkirin:
- Bingeha
biryarê.
- Encamê ku tê payin.
- Beyê ku encam biguhere, alternatîfên ku
dikarin bên bikaranîn.
- Tesîrên li ser jîngehê, tedbîrên ku
tên fikirandin û alternatîfên wan.
- Ji bo ku mirov bikaribe tesîrên pozîtîf
û negatîf bide berhev, zanîna giringiya
tesîrên li ser jîngehê.
- Kontrola raya giþtî û kesên elaqeder.(26)
Li gor lêkolîneke hukûmeta Swêdê
jî, LTJ
li aliyekî prosedor e, li aliyekî din jî
dokument e. Di LTJ‘yê de divê bê
diyarkirin ku çi dê çêbe, ew dê çi tesîran
li ser ekolojî, civat, ekonomî û mîrata
tarîxî û kulturî bike, alternatîfa herî
maqûl kîjan e û hwd. Raya giþtî jî divê
bi riya þirovekirina rexnegirî û pêþniyarkirina
gûherandin û lêzêdekirinan beþdarî pêvajoyê
bibe.(27)
4.2
GAP û lêkolîna tesîrên wê
Ji ber ku Tirkiyeyê berê avakirina projeyên
GAP‘ê lêkolîna tesîrên li ser jîngehê
ku di avakirinên weha de pêwistiyeke
giring e, nekiriye; projeyên ku avadibin û
yên ku avabibin an hatine plankirin dê
bikaribin tesîrên balkêþ li ser jîngehê
bikin.
Ev tiþt bi tevayî bi zanîn û þiyarbûna
derbarê pirsa jîngehê ve girêdayî ye.
Dikare bê gotin ku ev ne tenê li
Tirkiyeyê,
li tevayiya dinyayê bûyereke 20-30 salên
dawîn e. Li gelek welatan çi bi qanûnî
çi bi devkî, giringiya vê pirsê tê
ziman; lê di pratîkê de biçûk dîtin an
jî girîngî nedana vê pirsê rastiyeke
berbiçav e.
Li Tirkiyeyê Qanûna Jîngehê
(hejmar 2872)
di 11‘ê Tebaxa 1983‘yan de di “Resmi
Gazete“ya Tirkiyeyê de hate weþandin.
Di vê qanûnê de, bi qanûna hejmar 3416
û tarîx 3‘yê Adara 1988‘an
guherandinek çêbû. Hin çewtiyên balkêþ
di Qanûna Jîngehê de hene. Li gor yek ji
van çewtiyan, ger jîngeh ji hewldanên pêþveçûna
ekonomiyê re nebe asteng dê bê parastin.(28)
Vê qanûnê 12 rêzname pêwist
didîtin. Yek
ji van jî “Çevresel Etki Degerlendirme Yönetmeligi“
(Rêznameya þirovekirina Tesîrên
Jîngehî) bû. Ev rêzname bi pir derengî derket û
7‘ê Sibata 1993‘yan de di Resmi
Gazeteya Tirkiyeyê de hate weþandin. Ji
aliyê naverok, di vê rêznameyê de jî
wekî Qanûna Jîngehê hin helwestên negatîf
di derbarê parastina jîngehê de hebûn.(29)
Di rewþeke weha de projeyên GAP‘ê jî beyê
ku lêkolîna tesîrên li ser jîngehê
amade bibe destpêkirin û hatin domandin.
Her çend di sala 1989‘an de ji bo lêkolîneke
weha di navbera Beþa GAP‘ê ya Rêxistina
Plankirinê ya Dewletê (DPT)
û Muduriyeta Giþtî ya Jîngehê de
mutabaqatek çêbûye jî, pêwistiyên vê
nehatin bicihanîn.(30) Li gor agahdariyên
meha Îlon-1996‘an, LTJ hîn di nav projeyên
ku dewam dikin de ye.
Lê avakirin her dewam e. Bendavên
Karakaya,
Atatürk û Hancagiz qediyane û yên mayî
ya dewam dikin yan jî di sewiyeya planê de
ne. Ev tiþt, weke ku pêþî mirov bên dalîqandin
û dû re mahkemeya wan bê çêkirin.
Li gor mîmarekî
Alman, Udo Hirsch ku wekî
þêwirmendê Weqfa Jiyana Kûvî ya Dinyayê
(WWF) bi salan bi Kelaynakên
ku li Birecikê ne alaqeder bûye, di derbarê
GAP‘ê de divê lêkolîna van tiþtan bê
kirin: Tesîrên projeyê li ser avên bin
erd, çere, çandinî û daristanan; çandiniya
avî dê çi bîne û bibe; bandav dê li
ser îklimê çi guherandinan çêkin;
dermanên çandiniyê dê li ser axê û avê
çi tesîran bikin û ev derman dê têkilevê
axê bibin an ne.(31)
Tecrûbeya avakirina Bendava Kebanê li ber çavan
e. Ji bo ku di derbarê Kebanê de biryara
LTJ pir dereng hate girtin, texrîbatên li
ser jîngehê pir bûn(32)
û ger weha bidome di pêþerojê de
dikarin hin texrîbatên din bên holê.
