Destpêkek ji bo girîngiya jîngehê

Şiyarbûna derbarê pirsa jîngehê, wekî bûyereke giştî, li tevayiya dinyayê bûyereke nû ye, bûyereke 20-30 salên dawîn e. Herweha tevgerên ku ev pirs kirin navenda armancên xwe û li ser vê zemînê xebata xwe bi dezgehên modern meşandin jî ne xwediyên dîrokeke dûr û dirêj in.

Berê pirsa jîngehê gelek caran bi pirsên polîtîk û civakî ve girêdayî dihat rojevê, lê mixabin pirî caran di nav van munaqeşeyan de pirsa jîngehê girîngiya xwe wenda dikir. Pêvajoya pêşveçûna industriyê ku di destpêkê de bi xwe re gelek îmkanên baş ji mirovayetiyê re anîn jî dibû sebebek ku çirûskên ku di derbarê şiyarbûna jîngehê de hebûn nebin bi qewet.

Bêşik hin sebebên vê yekê jî hene. Wekî tê zanîn texrîbkirina jîngehê jî wekî hin texrîbatên din bi giranî girêdayê balansa qewetê bûye. Wexta ku mirov li hember xwezayê ne xwediyê qeweteke berbiçav bûn, bivê nevê çarçoweya texrîbatan jî bi vê qewetê ve girêdayî, sînorkirî bû. Bi pêşveçûna industrî û teknolojiyê mirov bûn xwediyên qeweta mezin û li gor berjewendiyên xwe qeweta xwe wekî li dijî hemcinsên xwe, li dijî xwezayê jî hîn bi sîstematîk û plankirî bikar anîn. Elektrîk, riyên bi asfalt, pirên beton, avdana bi teknîkên nû, fabrîqe, dermanên kîmyewî, îhtiyaciyên rojane yên din di destpêkê de hîn cazîb bûn. Di gel ku bi xwe re di gelek waran de rehetî anîna ji bo mirovan, texrîbatên tiştên weha yên li ser jîngehê hîn sînyalên talûkeyan nedabûn, yan jî yên ku hebûn nedihatin dîtin.

Lê wexta hate ferqkirin ku texrîbatên mezin li ser nebatan, heywanan, kalîteya avê, berhemdariya axê hatine kirin û hin nexweşî jî encamên texrîbatên weha ne, pirsa jîngehê bû yek ji mijarên munaqeşeyên rojane. Wexta bi navên “tevgerên keskan“ û “parastvanên jîngehê“ hin kes û grûb derketin dengê xwe bilind kirin, berpirsiyarên dewletan û sermayedaran tevgerên weha sûcdar kirin û gotin “hûn pêşveçûnê naxwazin“.

Divê mirov bibêje ku di destpêkê de îthamên weha ji aliyê piraniya mirovan jî dihatin qebûlkirin. Çunkî mijar ji hesabên biçûk û îstismaran re vekirî bû. Lê ev pêvajo dirêj ne ajot û pirs bû pirseke bingehîn a munaqeşeyên pêşveçûnê. Gerçî nuha jî hin îthamên berpirsiyarên dewletan û sermayedaran dom dikin, lê ne wekî berê ne.

Çunkî êdî bê şik e ku texrîbatên vî warî li ser jiyana mirovan xwediyê tesîrên mezin in. Ji gelek aliyan tê îfadekirin ku, wekî ya jiyana çûyî, ya îroyin û pêşerojê jî bi balansa ekolojiyê ve rasterast girêdayî ye. Di çerxa ekolojiyê de her tişt xwediyê fonksiyonekê ye, hindik an zêde têkilî di navbera wan de heye û guherandinên ku di vî warî de dibin, tesîr li ser unsûrên din jî dikin.

Li Kurdistanê şiyarbûna derbarê pirsa jîngehê him gelek nû ye, him jî hîn gelek zeîf e. Lê pêvajoya texrîbkirina jîngehê her berdewam e. Mînakên texrîbkirinan zêde ne. Wekî mînak, şerê piralî yê ku dewleta tirk li welatê me meşand û hîn jî bi hin aliyan ve dimeşîne, ne tenê li hember mirovê kurd herweha li dijî jîngehê jî texrîbatên mezin bi xwe re anî û tîne. Hema xerakirin û şewitandina bi hezaran gundan, şewitandina daristanan, bikaranîna bombeyên bi babet babet bi serê xwe texrîbatên mezin dikin.

Pirsên taybetî yên ku bi pirsên jîngehê ve girêdayî ne pir in. Projeya Anadoliya Başûrê Rojhilat (GAP) jî yek ji wan bûyeran e ku ji gelek aliyan ve li ser jîngeha Kurdistanê tesîrên nebaş dike û dê bike. Bê şik tesîrên nebaş ên GAP‘ê yên din jî hene, mîsalen ên li ser jîngeha kulturî û tarîxî. Wexta mirov ji bin tesîrên propagandayên dewletê yên bi demagojî û derewan xemilandî dûr bikeve, wê wextê dê hin aliyên GAP‘ê ku ji feydeyê pirtir dê ziraran bînin, hîn baş xwanê bibin.

Avabûna hin bendav û santralên elektrîkê, avdana erdan, bi întensîvî bikaranîna dermanên kîmyewî dê tesîr li ser xwezayê (kalîteya erd, cûreyên heywan û babetên nebatan û hwd.) û siheta mirovan bikin. Wexta mirov ji aliyê teknîkî li pirsê binêre, ne pir ecêb e ku hin guherandin çêbibin, lê wexta ev guherandin bi gelek aliyên xwe ve bi talûkeyan tijî bin, wê çaxê divê mirov li ser pirsê hîn hesas bisekine. Di vir de zanîn û girîngî pêdayina pirsa jîngehê tê pêşiya me. Ji ber van hemû sebeban, tesîrên GAP‘ê yên li ser jîngehê divê ji nuha de bên şirovekirin û li gor van helwest bê sitendin.