ÇED köşesi:

'GAP VE KÜLTÜR' (1)

Oktay Ekinci

Cumhuriyet, 14.6.1998

''İnsan odaklı bir proje olan GAP'ın amaçlarından birisi de bölgenin kültür mirasının korunmasıdır. (...) Bu konuda bilinçlendirme ve duyarlılığın arttırılması gerekmektedir...''

Bu sözler, 2-5 Haziran 1998'de Şanlıurfa'da yapılan ''GAP Bölgesinde Kültür Varlıklarının Korunması, Yaşatılması ve Tanıtılması Sempozyumu'' nun amaç maddesini süslüyordu.

Baraj göllerinde ''boğulmaları'' beklenen tarihsel yerleşmeleri kurtarabilmek için yıllardır çırpınan duyarlı çevreler, ''T.C. Başbakanlık GAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı'' ndan böylesi bir amaçla ve böylesi bir başlıkla sempozyum çağrısı aldıklarında, yüreklerindeki hüzün bir anda umutla kaplandı.

Çünkü ''sempozyum'' demek, bir konuyu tüm yönleriyle irdeleyip, sonunda izlenecek yola ışık tutacak ortak bir görüşe varmak demekti. GAP idaresi de bölgenin kültür mirasını ''korumak'' ve hatta ''yaşatmak'' için bu büyük ve masraflı toplantıyı düzenlediğine göre, demek ki herkesten önce belki de yine GAP idaresi ''bilinçlenmiş'' , dahası ''duyarlılığını da arttırmış'' olmalıydı...

Üstelik aynı sempozyumu ''organize edenler'' arasında Kültür Bakanlığı ve UNESCO gibi, tarihsel mirasın korunmasından sorumlu önde gelen ulusal ve uluslararası kuruluşların adları da yazılmıştı...

Söylem ve 'niyet'

Sempozyum çağrısına işte bu umutlar içinde coşkuyla yanıt veren duyarlı katılımcılar, tartışmalar ilerledikçe neye uğradıklarını şaşırdılar...

Çünkü GAP idaresini temsil edenler, sanki sempozyumun ''amaç'' maddesindeki sözlerin ''tam tersini'' savunmak ve hatta ''dayatmak'' için oradaydılar. Sempozyumun ''gerçek adı'' da sanki önceden ''GAP için kültür varlıklarını kurban etmek'' şeklinde belirlenmişti de sonradan bu ''niyetin'' gizlenmesi için koruma ve yaşatma söylemi öne çıkartılmıştı...

'Hasankeyf'in ederi ne?..'

Sempozyumda işte bu niyetlerin açığa çıkmasıyla yaşanan gerilim içinde, yine duyarlı katılımcıları artık ''çileden çıkartan'' açıklamalar ise özellikle Hasankeyf konusunda Prof. Dr. Servet Mutlu 'dan gelmişti.

GAP idaresi adına ''koordinatörlük'' görevini üstlenen Prof. Mutlu, kendi tarih bilincini de adı gibi ''servet'' le ölçüyor, GAP'ın ve Ilısu Barajı 'nın bilmem kaç milyar dolarlık ''ekonomik değerinin'' yanında, Hasankeyf'in ve bu antik kentteki kültür varlıklarının ''kaç para edebileceğini'' soruyordu.

Yine Prof. Mutlu'ya göre tarihi eserlerin sadece manevi değerleri olabilirdi, ancak GAP barajlarının ve Hasankeyf'i yutacak baraj gölünün ''yaşamsal değeri'' tartışılamazdı. Bu nedenle Ilısu Barajı'nın yeri de değişmeyeceği gibi, Hasankeyf'i kurtarmak adına su kotunu düşürmek bile söz konusu olamazdı...

Prof. Mutlu, aklı başında herkesi ''mutsuz'' kılan bu agresif konuşmasını ''Hiç kimse umutlanmasın, proje değişemez'' şeklindeki kesin kararıyla bitirirken, ''Peki ama bu sempozyumu neden düzenlediniz'' sorusu da sessizce dillerde dolaşıyordu...

'İlkel' bir kalkınma

GAP idaresinin bu tavrına, Hasankeyf'i ve diğer tarihsel değerlerimizi korumakla görevli Kültür Bakanlığı bakalım ne diyecek? Ancak UNESCO 'nun böylesi bir uygarlık karşıtı ''kazanç hesabına'' onay vermesi herhalde mümkün değil. Çünkü UNESCO, Türkiye'nin de imzası bulunan ''1987-1997 / Dünya Kültür On Yılı'' eylem programının başına şunu yazmıştı: ''Hiçbir gerçek kalkınma projesi, doğal ve kültürel mirası gözardı edemez.'' Yani GAP, Hasankeyfleri yutarak kalkınmaya hizmet edemez. ''Kültür yoksunu'' her proje, uygarlığa değil, sonuçta ilkelliğe ve ''yok oluşa'' hizmet eder...

Prof. Mutlu, (her nasılsa) BM Çevre Programı'nda da (UNDP) GAP'ı temsil ediyormuş. Anlaşılan ne BM'nin kültürle ilgili belgelerini okuyor ne de UNESCO'nun hedeflerinden haberi var.

Zaten, ABD de bu ''insanlıktan yana'' hedefleri yüzünden UNESCO'ya desteğini kesmedi mi?..