Besni, Zeugma, Nemrut

Duygu Asena

Milliyet, 30.9.2000

Nişanın bozulması yüzünden kişilik hakkı saldırıya uğrayan taraf, kusurlu olan diğer taraftan manevi tazminat olarak uygun miktarda bir para ödenmesini isteyebilir.

 ...eski Besni’nin yani aşağı şehirin, o tarihe ne şahitlikler yapmış kalesi, hanları, hamamları, camileri neden korunmaya alınmadı? Laf etmeye gelince biz tarihimizle övünürüz derler, ey geçmişteki Besni halkı, bu muydu sizin tarihle övünmeniz, geçmişinizin kahramanlığı bu muydu da o güzelim eserlerden taş üstünde taş bırakmadınız... Sizlere sesleniyorum ey Besni’nin aydın geçinen ağaları, beyleri. Güneydoğu Anadolu’nun tarih olarak en eski medeniyetinin yaşadığı bu topraklardaki o mabetlerin yıkılmasına, çalınmasına nasıl göz yumdunuz?...

Ey Besni’nin aydın insanları, yıktınız, yaktınız neyse; yukarı şehri niye kuruyorsunuz? O hükümet konağını neden oraya koydunuz? Orasının heyelan bölgesi olduğunu, kaygan zemine sahip olduğunu bilmiyor muydunuz? Bu insanlara yaptığınız yetmiyormuş gibi, yukarı şehirdeki arazilerinizin para etmesi için, şehirin kurulacak yerini de siz tesbit etmediniz mi? Yer kırılmış mıydı da dimdik bir dağın eteğine Besni’yi koydunuz?

Bu sözler bana değil, Besni kitabının yazarı Abidin Mutlu'ya ait...Mutlu'nun Besni'deki tarihin katledilişine ve yeni Besni'nin şehircilik anlayışına tepkileri... Mutlu'nun kitabından yaptığım şu alıntılar bile Adıyaman'ın ilçesi Besni'nin bugünkü durumunu özetliyor işte.

M. Ö. 4000 yılına kadar uzanan ama yıkıp, yakılan tarih, heyelan bölgesine kurulmuş bir yeni şehir, bakımsız sokaklar, çirkin binalar, altyapı işleri için kazılan toz toprak içindeki caddede ne toza, ne pisliğe aldırmadan kapıların önünde oturup, sigara tüttürüp, sohbet eden halk. Tarih gitmiş, şehir çirkinleşmiş kimin umurunda? Ne toz, ne pislik, ne işsizlik, otururuz biz bir tek çiçek ekmeden, evlerin duvarına bir fırçalık boya vurmadan, car car konuşuruz yalnızca...

Öğretmen Evi rezaleti

Bir öğretmen evi dikeriz ilçeye, bu bina mutlaka o yörenin en büyük ve en çirkin yapısı olur, otel gibi kullanıma açarız, ama odalara havlu koymayız. Havlu talep ettiğinizde ise, isteyen kişiye hayretle ve gülümseyerek bakarız ve "daha üç ay oldu açılalı" deriz. Üç ayda kimse burada havlu istemedi mi diye de şaşırmayız. Çünkü biz pek yıkanmayız. O yüzden kalabalıklar hep kokar... Milli Eğitim Bakanlığı'ndan paraları alırız, iğrenç bir bina yaparız, yarım kalmış, gardropsuz, çöp kutusuz, havlusuz, köy evi gibi, lavabonun yanına bir duş takarız, sırılsıklam yerler çamur olur, kimse de hesap sormaz bu binayı kim yaptı, kaç lira aldı, kaça mal etti, kim işletiyor diye...

Besni Eğitim Vakfı üç yıldır bu ilçede Eğitim Festivali yapıyor. Sergiler, söyleşiler, paneller, konserler, tiyatro gösterileri düzenliyor. Besni'den ayrılmış onlarca Besnili, bu ilçe için birşeyler yapmaya çalışıyor. Kaymakam ve Belediye Başkanı da belli ki çırpınıyor... Ama heyelan bölgesine evler yapılıyor, öğretmen evi şaibe kokuyor. Her yerde olduğu gibi tüm bu rezilliklerin asla sorumlusu yok...

Okulları, dershaneleri, Meslek Yüksek Okulu ile eğitim seviyesi yüksek olan bu ilçede, dünya tatlısı kız öğrenciler etrafını alıp, "okumak istiyorum ama ailem karşı çıkıyor, bu sınıfa kadar zor geldim" diyebiliyor.

İnsanlar "biz Besnili'yiz" diye övünüyor ama "yahu bu yer neden bu kadar bakımsız? Neden Nedim'in Yeri'nden (Culfa Parkı) başka gidecek bir yerimiz yok, neden bu öğretmen evi bu kadar çirkin, neden gençlerin gidip oturacağı, müzik dinleyeceği bir yer yok, neden tarihimiz yaşatılmamış diye sormuyor. Soranlar olsa da, yılda bir yapılan şenliklerle ses pek duyurulamıyor. Abidin Mutlu'nun kitabını ise acaba kaç kişi okumuş? Bırakın kişileri, o yöreden çıkmış kaç milletvekili Besni ile ilgili bir kitabı okumak istemiş?

Nedim Amca

Hayatımda hiç kimseye amca, abla, teyze demedim, hiç hoşuma gitmez yabancıların, samimiyet adına birbirlerini böyle çağırmaları... Ama Nedim Amca'ya Nedim Amca deyiverdim işte... İçimden geldi, gönlümden koptu...

80 yıllık Besnili Nedim Güleken'in o çiçekler içindeki, pırıl pırıl bahçesi de olmasa, Besnili'ler ne yapacakmış bilemiyorum, biz ne yapacaktık onu da bilemiyorum...

Oğullarıyla aynı yaşta gibi görünen Nedim Amca'ya soruyorum, ne yapmış, ne etmiş de böyle olmuş... Bu kadar dinç, bu kadar ayakta, bu kadar sevimli...

Badem içini havanda dövmüş, mumlu bal ile karıştırmış, yemiş... Sonra, süte bir çorba kaşığı bal katmış, içmiş, her dakika yoğurt atıştırmış... İşte böylece, bal gibi bakan, dinç mi dinç bir adam olmuş... Nedim Amca... İyi ki varsın... Besni seninle bir kişilik kazanmış... Umarım senin kıymetini biliyorlardır...

Çalınan mozaikler

Sabah altı'da kalktık gittik Besni'den Gaziantep'e... Akatlar, Hititler, Hurriler, Asurlar, Mekadonyalılar, Kommageneler, Romalılar, Bizanslar dönemini yaşamış Besni'de pek tarihi eser kalmadığından, tarih görmek için Gaziantep Müzesi'ne gidiyoruz. Tıklım tıklım eser dolu güzel bir müze ama hiçbir eserin üzerinde açıklama yok. Öyle aval aval bakıyorsunuz o güzelim tarihe... Müzede altı kişi çalışıyormuş, yani "adam" yokmuş... O yüzden bu eserlerin üzerine bir açıklama etiketi konamıyormuş yıllardır!..

Zeugma'dan çıkarılmış gerçekten inanılmaz boyutta ve güzellikte mozaikler müzede sergilenmeye başlanmış... Kurtulamayanlar, işte şu suyun altında...

Müze müdürü Zeugma'yı gezdirirken anlatıyor; burası 200 hektar alanmış... Sasaniler kenti yakmış, yamaç molozlarıyla kaplanan eserler, şans eseri toprağın altında öylece kalmış o yıllardan beri... Ama Sasaniler'in yapamadığını, 2000 yılı yöneticileri yapmış... Artık o mozaikler ve o kent su altında... Toplanıp da götürülemeyenler açılmış ama hemen toprakla iyice kapatılıp koruma altına alınmış... 100 yıl sonrası için!... Çıkarılan bir villanın zeminindeki mozaikler ise, ÇALINMIŞ... Evet çalınmış... O villanın arta kalan kalıntılarına ise halkımız o anlı şanlı isimlerini yazmış ve çöplerini atmış...

Bir varmış bir yokmuş... O, tarihi eserlerin üzerine adını kazan halkımızın bağrından kopan politikacılar bu harabelerden habersizmiş... Ne zamanki Batı ilgilenmiş, Zeugma kıymetli olmuş... Ama iş işten geçmiş ve burası sular altında kalmış... 100 yıl sonra gelecek olan medeniyet belki gerçekten medeni olur da bunların değerini anlar diye, itinayla örtülüp, saklanmış....

Nemrut'un güneşi

"Kötü... Hain... Diktatör... Zalim" bir yönetim biçimi Nemrut... Yani kendini tanrılarla bir tutan Komagena Kralı'nın bölgesi... Zeus, Herkules, Apollo gibi tanrıların arasına hem de en heybetlisi olsun diyerek kendi heykelini de diktiren zalim kral... Onu görmeye çıkıyoruz gecenin ikisinden sonra dağları, kayaları aşarak Nemrut'a, bir de öyle bir güneş doğuşu seyredeceğiz ki, başka hiçbir yerde yok... Sabahın altısından beri yollardayız... Şu anda "öteki sabah"ın altısı. Besni Gaziantep, Adıyaman, Nemrut, Besni... Bir gün içinde yaptığımız yol 500 kilometreyi geçti... Harabe göremedik, size bir güneş verelim...

Iıh... Şanssısız bu kez... Zeugma'da burnumuzdan ter damlıyordu şimdi battaniyeler içinde donarak, güneşi bekliyoruz... Romantik halkımız darbukalarla oyun havaları çalmakta... Yerlerde kavun kabukları... Halkımızın ruhu da midesi de hep aç... Bu yüzden Nemrut'a bile darbukası ve yemekleriyle çıkar, çalar, oynar, isimlerini kazar, yer içer, atar...

Hava iyice aydınlandı, sabah Zeugma'da harabe göremedik, bari gece yarısı Nemrut'da güneş görelim... Hayır, çıkmadı... Üzgünüz, yerlerimizden doğruluyoruz, bir o kadar yolu ineceğiz süklüm püklüm... Uykulu cılız bir ses bağırıyor, "çıktı çıktı..." Dağın üzerinden değil ama bulutların arasından güneş nazlı nazlı görünüyor... Kızıl bir top gibi... İşte gördük... Mutluyuz, gururluyuz... Nemrut'daki o değerli harabeler bakımsızlıktan bitip gitmek üzere ama güneş başka hiçbir yerde Nemrut'daki gibi doğmuyor....